غروب خورشید فقاهت در نجف اشرف، تنها فقدان یک مرجع تقلید نبود؛ بلکه فروریختن یکی از استوارترین ستونهای مکتب اصولی آیتاللهالعظمی خویی محسوب میشد.
حضرت آیتاللهالعظمی محمداسحاق فیاض، مردی که از روستاهای دورافتاده افغانستان برخاست و با عبور از مشهد مقدس، در قلب تپنده تشیع به مقام «نور چشمی» استاد الفقها رسید، اکنون به ملکوت اعلی پیوسته است. در میان انبوه پیامهای تسلیت، تبیین دقیق ابعاد شخصیتی ایشان از زبان آیتالله شیخ محمد یعقوبی، از مراجع برجسته نجف اشرف، دریچهای نو برای درک میراث علمی و اخلاقی فقیهی میگشاید که عمرش را وقف اعتلای کلمه حق و تربیت نسلی نو از فضلای جهان اسلام کرد. آنچه در ادامه میآید، واکاوی سیره این عالم ربانی با استناد به اشارات ارزشمند آیتالله یعقوبی و تحلیل میراثی است که برای حوزههای علمیه به یادگار مانده است.
تداوم سیره سلف صالح در ترازوی تحقیق و تألیف
آیتالله یعقوبی با نگاهی به کارنامه درخشان علمی آن مرحوم، ایشان را نمونهای اعلا از مراجع عالیقدر جهان تشیع توصیف میکند که تمام لحظات عمر پربرکت خود را در مسیر سهگانه مقدس «تحقیق، تدریس و تألیف» سپری کرد. این مداومت علمی، ریشه در سنتی دیرینه دارد که در آن، مرجعیت نه یک مقام تشریفاتی، بلکه سنگری برای صیانت از مرزهای دانش الهی است. آیتالله فیاض با پیروی دقیق از سیره علمای سلف صالح، توانست پیوندی میان اصالتهای حوزوی و نیازهای معاصر برقرار کند.در نگاه آیتالله یعقوبی، آنچه در آثار ایشان برجسته مینماید، فراتر از تکرار گفتههای پیشین است. ایشان تأکید دارد این مرجع فقید با تلاشی خستگیناپذیر، آثاری را در حوزههای فقه، اصول و اندیشه اسلامی از خود به یادگار گذاشت که امروز موجب غنای بیبدیل کتابخانه و میراث علمی جهان اسلام شده است. این غنا، بیش از هر چیز مرهون پایبندی به سنتهای علمی اصیل در عین پویایی ذهنی است؛ همان ویژگی ممتازی که سبب شد تقریرات ایشان بر درسهای آیتالله خویی با عنوان «محاضرات فی اصول الفقه» به عنوان یکی از دقیقترین و روانترین منابع درسی در حوزههای علمیه شناخته شود.
تربیت فضلای بینالمللی در مکتب نجف
یکی از ابعاد راهبردی شخصیت آیتالله فیاض، نقش بیبدیل ایشان در کادرسازی برای آینده جهان اسلام بود. آیتالله یعقوبی با اشاره به گستره نفوذ علمی ایشان، خاطرنشان میکند شمار زیادی از فضلای حوزههای علمیه از کشورهای مختلف اسلامی -از افغانستان و ایران گرفته تا اقصینقاط جهان- در محضر این استاد برجسته تربیت یافتهاند. این تنوع ملیتی نشاندهنده آن است که حوزه درس ایشان، یک کانون فراملی بود که در آن، مرزهای جغرافیایی در برابر عظمت دانش رنگ میباخت.در تحلیل آیتالله یعقوبی، شخصیت علمی آیتالله فیاض تنها در تدریس خلاصه نمیشد؛ بلکه ایشان دیدهبانی تیزبین برای شناسایی استعدادهای نوظهور بود. ایشان تأکید میکند آن مرحوم هرگاه در میان طلاب، شایستگی و نبوغ علمی مشاهده میکرد، با تمام وجود آنان را مورد تشویق قرار میداد و از تقدیر و حمایتهای علمی خود دریغ نمیورزید. این منش تشویقی، ریشه در باوری عمیق به ضرورت تربیت نسل آینده مجتهدان داشت؛ نسلی که امروز در بلاد مختلف، پرچمدار نشر معارف اهلبیت(ع) هستند.
تواضع و روحیه پدرانه؛ کیمیای مرجعیت
در کنار عظمت علمی، ابعاد اخلاقی آیتالله فیاض همواره به عنوان الگویی برای حوزویان مطرح بوده است. آیتالله یعقوبی با لحنی سرشار از احترام، به ویژگیهای اخلاقی برجستهای اشاره میکند که در میان همترازان ایشان کمنظیر بود. تواضع، صمیمیت و روحیه پدرانه در برخورد با شاگردان، از ایشان شخصیتی محبوب و پناهگاهی امن برای طلاب ساخته بود. این سادگی، میراث سالهایی بود که ایشان در مدرسه حاجحسن مشهد و حجرههای بیریای نجف، با کمترین امکانات به تحصیل اشتغال داشت.آیتالله یعقوبی بر این باور است که آیتالله فیاض با وجود ایستادن بر قله فقاهت، در مقام برخورد با شاگردان، خود را همسطح آنان میدید و با سعهصدر به نقدها و پرسشها پاسخ میگفت. همین صفا و بیپیرایگی سبب شد مرجعیت ایشان، مرجعیتی اصیل و اثرگذار باقی بماند. ایشان نمونه فقیهی بود که قدرت علمیاش، او را از مردم و طلاب جدا نکرد، بلکه تواضعش را در برابر پویندگان دانش دوچندان کرد.
فراخوان برای واکاوی میراث اجتهادی و مسائل مستحدثه
آثار مکتوب آیتالله فیاض، گنجینهای است که به باور آیتالله یعقوبی، هنوز ابعاد بسیاری از آن برای جامعه علمی ناشناخته مانده است. ایشان با اشاره به عمق تألیفات آن فقید سعید، تصریح میکند این آثار سرشار از تحقیقات عمیق، نکات دقیق علمی و مباحث اجتهادی است. درواقع، اندیشههای ایشان در باب مسائل مستحدثه میتواند کلید بسیاری از قفلهای فقهی در دنیای مدرن باشد. نگاهی به منظومه فکری آیتالله فیاض نشان میدهد ایشان در مسائلی نظیر بانکداری اسلامی، حقوق مالکیت فکری، مسائل پیچیده پزشکی مانند مرگ مغزی و تلقیح مصنوعی و همچنین جایگاه سیاسی و اجتماعی زنان، دیدگاههایی نواندیشانه و در عین حال مستظهر به مبانی محکم شرعی داشت.
آیتالله یعقوبی با درک این ضرورت، فضلا و پژوهشگران حوزههای علمیه را به اهتمام ویژه برای بررسی، تبیین و معرفی این میراث علمی گرانسنگ فرا میخواند. از منظر ایشان، بزرگداشت واقعی آیتالله فیاض، نه تنها در سوگواری، بلکه در گرو زنده نگه داشتن و نقد و بررسی علمی آرای او است تا پویایی فقه شیعه بیش از پیش نمایان شود.
پایانی بر یک قرن مجاهدت خاموش
آیتالله یعقوبی با ابراز تأثر عمیق از این فقدان، بر ضرورت تداوم راه این مرجع بزرگ تأکید میورزد. ایشان یادآور میشود آیتاللهالعظمی فیاض دههها در عرصه تدریس و تحقیق فعالیت داشت و از چهرههای تأثیرگذار علمی جهان تشیع محسوب میشد که حتی در سختترین دوران حکومت بعث و مخاطرات فراوان، سنگر نجف را رها نکرد و با ماندگاری خود، به حوزه علمیه هویت و ثبات بخشید. ایشان با دعایی متواضعانه، محشور شدن این عالم ربانی با اولیای طاهرین را مسئلت کرده و خاطرنشان میکند اگرچه فقدان ایشان خسارتی بزرگ است، اما آثار علمی و شاگردان برجستهای که تربیت کردهاند، اجازه نخواهند داد این چراغ پرفروغ خاموش شود. آیتالله یعقوبی همچنین برای خاندان، مقلدان و تمامی ارادتمندان ایشان، بهویژه در حوزههای علمیه نجف و مشهد، صبر و اجر جزیل آرزو میکند.
امروز، اگرچه پیکر مطهر این عالم ربانی در جوار مرقد امیرالمؤمنین(ع) آرام خواهد گرفت، اما طنین صدای او در مسجد هندی و سطور زرین کتابهایش، همچنان راهنمای پویندگان طریق اجتهاد خواهد بود. فقیهی که از کوهستانهای افغانستان تا کرسی تدریس نجف را با پای اراده پیمود، ثابت کرد با توکل و استقامت میتوان از فقر و غربت به اوج عزت و مرجعیت رسید و میراثی جاودان برای تاریخ تشیع بر جای گذاشت.
نظر شما